Od 2015 roku adwokat i radca prawny mają w Polsce niemal identyczne uprawnienia procesowe. Obaj mogą reprezentować klientów przed wszystkimi sądami (w tym Sądem Najwyższym) oraz w sprawach cywilnych, rodzinnych, administracyjnych i karnych. Jedyna istotna różnica dotyczy formy wykonywania zawodu: radca prawny może być zatrudniony na umowę o pracę (czego nie może adwokat), ale jeśli pracuje na etacie, nie może pełnić funkcji obrońcy w procesie karnym.
Adwokat czy radca prawny – kto ma większe uprawnienia?
Współczesny rynek usług prawniczych w Polsce charakteryzuje się zatarciem historycznych różnic między głównymi zawodami prawniczymi. Często spotykane przekonanie, że adwokat posiada szersze kompetencje niż radca prawny, jest mitem wynikającym z nieaktualnych już regulacji. Obecnie uprawnienia obu grup zawodowych są w zasadzie tożsame. Zarówno adwokat, jak i radca prawny są profesjonalnymi pełnomocnikami, uprawnionymi do świadczenia kompleksowej pomocy prawnej na rzecz osób fizycznych oraz podmiotów gospodarczych.
Mit o wyższości jednego zawodu nad drugim
W świadomości społecznej wciąż funkcjonuje błędny stereotyp, sugerujący wyższy prestiż lub szersze kompetencje adwokatów. Wynika to z historii: adwokatura tradycyjnie kojarzona była z obroną w procesach karnych i obsługą klientów indywidualnych, podczas gdy radcowie prawni zajmowali się obsługą przedsiębiorstw i urzędów. Dziś taki podział nie ma uzasadnienia prawnego. Tytuł zawodowy „mecenas”, choć zwyczajowo przypisywany adwokatom, jest obecnie powszechnie i poprawnie stosowany również wobec radców prawnych, co odzwierciedla ich równorzędną pozycję w hierarchii zawodów prawniczych. Kwestia „kto jest ważniejszy” jest zatem bezzasadna – oba zawody dają te same gwarancje profesjonalizmu.
Rzeczywista skala uprawnień w polskim prawie
Przełomowym momentem dla ujednolicenia rynku usług prawnych był rok 2015. To wtedy znowelizowano przepisy (m.in. ustawę o radcach prawnych oraz prawo o adwokaturze), przyznając radcom prawnym uprawnienia do występowania w charakterze obrońców w sprawach karnych i karnoskarbowych. Ta zmiana zlikwidowała ostatnią istotną barierę kompetencyjną. Obecnie skala uprawnień procesowych w zakresie reprezentacji w sądzie jest identyczna dla obu tych zawodów prawniczych, co oznacza, że klient może swobodnie wybierać pełnomocnika niezależnie od jego przynależności korporacyjnej.
Sprawdź również: Kto jest tańszy – adwokat czy radca prawny? Fakty i mity
Historyczne różnice między zawodami prawniczymi
Aby zrozumieć dzisiejszy dualizm zawodów prawniczych w Polsce, należy spojrzeć na rys historyczny. Podział na adwokatów i radców prawnych nie wynika z różnicy w wiedzy czy umiejętnościach, ale z odmiennej genezy i funkcji, jakie te grupy pełniły w przeszłości. Adwokatura wywodzi się z tradycji wolnych zawodów i obrony praw obywatelskich, natomiast zawód radcy prawnego – utworzony w PRL – miał pierwotnie służyć obsłudze prawnej państwowych jednostek gospodarczych i organów administracji.
Tradycyjna rola adwokatury jako wolnego zawodu
Adwokatura od zawsze definiowała się jako niezależny, wolny zawód zaufania publicznego. Izba adwokacka kładła nacisk na niezależność od państwa, co było bardzo ważne zwłaszcza w roli obrońcy w procesach karnych. Tradycyjny model pracy adwokata opierał się na prowadzeniu indywidualnej kancelarii i relacji z klientem opartej na osobistym zaufaniu. Patronat nad aplikantami i silny samorząd miały gwarantować etykę i wysoki poziom merytoryczny, szczególnie w sprawach cywilnych i karnych dotykających praw jednostki.
Ewolucja zawodu radcy prawnego od obsługi przedsiębiorstw
Początkowo radca prawny był prawnikiem wewnętrznym (in-house lawyer), zatrudnionym na etacie w przedsiębiorstwach państwowych, a jego rola ograniczała się głównie do prawa gospodarczego, administracyjnego i pracy (tzw. obsługa korporacyjna). Izba radców prawnych na przestrzeni lat skutecznie zabiegała jednak o rozszerzenie kompetencji. Ewolucja ta doprowadziła do sytuacji, w której radcowie „wyszli” z firm, otwierając własne kancelarie i obsługując nie tylko przedsiębiorców, ale i klientów indywidualnych.
Współczesne uprawnienia adwokatów i radców prawnych
Dla przeciętnego klienta najważniejszą informacją jest to, że adwokat i radca prawny mogą prowadzić każdą sprawę przed każdym sądem. Nie ma już obszarów prawa zarezerwowanych wyłącznie dla jednej korporacji. Niezależnie od tego, czy sprawa dotyczy rozwodu, podziału majątku, sporu z pracodawcą czy obrony w procesie karnym, pomoc prawna udzielona przez przedstawiciela któregokolwiek z tych zawodów będzie miała taką samą moc prawną.
Sprawdź również: Jak poprawnie zwracać się do adwokata?
Edukacja i droga do zawodu prawnika
Częstym pytaniem jest, czy adwokaci i radcowie kończą inne szkoły. Odpowiedź brzmi: nie. Droga do obu zawodów jest niemal identyczna i wymaga tego samego wysiłku intelektualnego oraz czasu. Podstawą dla obu profesji jest ukończenie jednolitych, 5-letnich studiów magisterskich na kierunku prawo. Tytuł magistra prawa jest wstępem do dalszej edukacji.
Przebieg aplikacji adwokackiej i radcowskiej
Po studiach absolwenci muszą zdać egzamin wstępny na aplikację. Aplikacja (adwokacka lub radcowska) trwa 3 lata i jest okresem intensywnego szkolenia praktycznego w kancelariach oraz teoretycznego w izbach. Programy obu aplikacji są obecnie bardzo zbliżone, obejmując prawo cywilne, karne, gospodarcze i administracyjne. Aplikant (zarówno adwokacki, jak i radcowski) może już po pół roku zastępować swojego patrona (mecenasa) w sądzie w większości spraw.
Wymogi egzaminu zawodowego
Zwieńczeniem aplikacji jest trwający kilka dni, państwowy egzamin zawodowy organizowany przez Ministerstwo Sprawiedliwości. Jest on równie wymagający dla obu grup. Po jego zdaniu uzyskuje się tytuł zawodowy adwokata lub radcy prawnego i wpis na listę właściwej izby. To potwierdza, że kompetencje merytoryczne przedstawicieli obu zawodów są weryfikowane na tym samym, wysokim poziomie.
Kogo wybrać do prowadzenia sprawy?
Skoro uprawnienia są takie same, a edukacja zbliżona, czym kierować się przy wyborze prawnika? Decyzja nie powinna zależeć od tytułu zawodowego, ale od dopasowania prawnika do Twojego problemu.
Dlaczego specjalizacja jest ważniejsza niż tytuł?
Współczesne prawo jest tak skomplikowane, że żaden prawnik nie jest ekspertem od wszystkiego. Kluczem jest specjalizacja i doświadczenie. Jeśli masz sprawę rozwodową, szukaj mecenasa (adwokata lub radcy), który specjalizuje się w prawie rodzinnym. Jeśli prowadzisz firmę budowlaną i masz spór o zapłatę, lepszy będzie ekspert od prawa gospodarczego i umów. Dobry radca prawny-karnista (niezatrudniony na etacie) będzie tak samo skutecznym obrońcą jak adwokat-karnista.
Kiedy forma zatrudnienia prawnika ma znaczenie dla klienta?
Forma współpracy może mieć znaczenie głównie dla firm szukających stałej obsługi prawnej. Przedsiębiorca może woleć zatrudnić radcę prawnego na etat, by mieć prawnika „na wyłączność” w biurze. Z kolei w przypadku spraw karnych, klient musi upewnić się, czy wybrany radca prawny nie jest zatrudniony na umowę o pracę, gdyż tylko taki może podjąć się obrony. W relacjach B2B i z klientami indywidualnymi (umowa zlecenia obsługi) różnice te zacierają się całkowicie.
Mit hierarchii: czy jeden zawód jest ważniejszy?
Podsumowując, nie ma wyższości zawodu adwokata nad zawodem radcy prawnego ani odwrotnie. Są to dwa równoległe, w pełni profesjonalne i samorządne zawody zaufania publicznego. Posiadają one własne organy samorządowe (Naczelna Rada Adwokacka i Krajowa Izba Radców Prawnych), ale cel ich działania jest ten sam: świadczenie profesjonalnej pomocy prawnej. O ostatecznej jakości usług decyduje człowiek – jego wiedza, zaangażowanie i relacja z klientem – a nie kolor żabotu w todze.